حرف «ئـ» (همزه‌ی اول کلمات)

این حرف در ابتدای کلمات مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای نمونه به این کلمات توجه نمایید:

البته با ترکیب دو کلمه به شرطی که حرف آغازین کلمه‌ی دوم «ئـ» باشد، وضع اندکی فرق می‌کند. و ممکن است تغییراتی در ترکیب دو کلمه ایجاد شده و یا حتی حرف «ئـ» حذف شود. برای مثال:

- آشنایی بیشتر با حروف ویژه‌ی زبان کوردی (2)

حرف «ڕ» («ر» درشت)

می‌دانیم که برای تلفظ حرف «ر» معمولی نوک زبان به پشت دندان‌های بالایی جلو نزدیک می‌شود. حال برای تلفظ حرف «ڕ» می‌بایست نوک زبان به قسمت بالاتر یعنی ابتدای نرمکام بچسبد و در آخر تلفظ به پشت دندان‌های بالایی برسد.

ذکر این نکته ضروری است که ماهیت حروف «ر» و «ڕ» با هم متفاوت بوده و در حین اینکه تلفظ متفاوتی دارند، کلمات متفاوتی را نیز می‌سازند. برای نمونه به تلفظ و معنی جفت کلمه‌های زیر توجه نمایید:

البته چون همیشه حرف «ر» اگر در ابتدای کلمه بیاید، حتماً از نوع «ڕ» (درشت) خواهد بود، اغلب اوقات برای زیبایی علامت «v» زیر آن را نمی‌نویسند. بنابر این باید توجه داشت که در حرف «ر» ابتدای کلمات چه این علامت نوشته شود یا خیر، قطعاً آن حرف باید به صورت «ڕ» تلفظ شود. مثال:

-آشنایی بیشتر با حروف ویژه‌ی زبان کوردی (3)


حرف «ڤ»

تلفظ این حرف مانند حرف «V» در زبان انگلیسی است و بیشتر در لهجه‌ی کرمانجی کاربرد دارد. برای تلفظ صحیح آن باید دندان‌های بالایی روی لب پایین قرار گیرند و هوا از میان آن‌ها با لرزش بیرون رانده شود. به کاربرد این حرف در کلمات زیر توجه نمایید:

تاڤگه ، گۆڤار ، بڤڤه ، ئه‌ڤین ، سێڤک

البته در تعدادی از کلمات در بعضی از لهجه‌های زبان کوردی به جای «ڤ» از «و» بی‌صدا استفاده می‌کنند. مانند:

شه‌ڤ = شه‌و به معنی شب

گۆڤار = گۆوار به معنی مجله

ئه‌ڤین = ئه‌وین به معنی عشق

سێڤک = سێوک به معنی سیب‌زمینی

 

- آشنایی بیشتر با حروف ویژه‌ی زبان کوردی (4)

حرف «ڵ» («ل» درشت)
نوشتن و تلفظ حرف «ل» خفیف در زبان کوردی و فارسی یکسان است ولی حرف «ڵ» در زبان فارسی وجود ندارد. برای تلفظ «ڵ» باید نوک زبان را به عقب برگردانده و مستقیماً به سقف دهان چسباند و هوا را از طرفین زبان بیرون راند. در زبان انگلیسی در کلماتی نظیر «‌Call» و «Ball» نیز چنین تلفظی وجود دارد. باید توجه داشت که حرف «ڵ» هیچگاه در ابتدای کلمه نمی‌آید و تنها حرف «ل» خفیف در آغاز کلمه مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای نمونه در کلمات زیر حرف «ڵ» به کار رفته است:

دڵ ، تاڵ ، ساڵ ، هه‌ڵاڵه ، گوڵاڵه

در جدول زیر به تفاوت بین ماهیت دو حرف «ڵ» و «ل» در کلمات توجه نمایید:

 - کلمات زبان‌های دیگر در زبان کوردی

وجود کلمات بیگانه در هر زبانی نشانه ضعف یا فقر آن زبان نمی‌باشد و تداخل کلمات بین زبان‌ها امری بدیهی است. در زبان کوردی نیز تعدادی کلمات زبان‌های دیگر وارد شده‌اند که با توجه به نوشتار و تلفظ زبان کوردی تغییراتی در آن‌ها ایجاد شده است. در ابتدا یادآوری این نکته ضروری است که با ورود کلمات فارسی و عربی مخصوصاً اسامی آن‌ها به زبان کوردی حروف «ت» و «ط» به صورت «ت» و حروف «ذ» ، «ز» ، «ض» و «ظ» به صورت «ز» و حروف «ث» ، «س» و «ص» به صورت «س» نوشته و تلفظ می‌گردند. همچنین قبلاً آموختیم که حرکات زبان‌های فارسی و عربی نیز در زبان کوردی به شکل حروف نوشته می‌شوند. بنابراین در نوشتن کلمات این زبان‌ها در زبان کوردی باید این نکته را مدنظر قرار داد. برای نمونه کلمه‌ی «عبدالله» در زبان کوردی به صورت «عه‌بدوڵڵا» نوشته می‌شود.
البته بعضی از کارشناسان عقیده دارند بعضی از کلمات عربی چون با تغییر به صورت کوردی معنای خود را از دست می‌دهند، باید آن کلمات را با همان کتابت عربی نوشت. اما با ورود کلمات هر زبانی به زبان دیگر این تغییر اجتناب ناپذیر بوده و فقط مختص زبان کوردی نمی‌باشد. برای مثال به کلمه‌ی «قرآن» توجه نمایید:

این کلمه با ورود به زبان انگلیسی به صورت «Quran» با تلفظ (کُران) و با ورود به زبان کوردی به شکل «قورئان» کتابت می‌شود و این امر به زیبایی نوشتار نیز لطمه نمی‌زند.

نکته‌ی دیگر شیوه‌ی کاربرد علامت تشدید است که در زبان کوردی به جای نوشتن این علامت، حرف مشدد تکرار می‌شود. مثلاً کلمه‌ی «جبّار» به صورت «جه‌ببار» نوشته می‌شود.

در بعضی از لهجه‌های زبان کوردی تلفظ حروف «ک» و «گ» در شرایط خاصی از موقعیتشان در کلمه،

دستخوش تغییراتی شده که به بیان آن‌ها می‌پردازیم:

الف) اگر حرف «ک» پیش از یکی حروف «ێ» یا «ی» و یا قبل از حروف «وێ» قرار گیرد، تلفظ آن تغییر کرده و مابین تلفظ حروف «ک» و «چ» ادا می‌شود مانند:

کێو ، کیسه‌ڵ ، کوێر

ب) اگر حرف «گ» پیش از یکی حروف «ێ» یا «ی» و یا قبل از حروف «وێ» و «وی» قرار گیرد، تلفظ آن تغییر کرده و مابین تلفظ حروف «گ» و «ج» ادا می‌شود مانند:

گێلاس ، گیرۆده ، گوێ ، هه‌نگوین

باز هم لازم به یادآوری است این تغییرات محلی بوده و در همه‌ی لهجه‌ها کاربرد ندارد.

 - شیوه‌ی نوشتن کلمه‌های مرکب

نظریات مختلفی در رابطه با نحوه‌ی نوشتن کلمات مرکب در زبان کوردی وجود دارد ولی مهم‌تر از همه، دو نظریه‌ی بزرگ می‌باشند بدین شرح:

الف) قسمت‌های یک کلمه‌ی مرکب چه معنی مستقلی داشته‌باشند چه به تنهایی بدون معنی باشند، به صورت جداگانه نوشته شوند. دلیل اصلی این نظریه سهولت بیشتر در شناسایی ریشه‌‌ی هر کلمه می‌باشد.

ب) قسمت‌های یک کلمه‌ی مرکب بدون در نظر گرفتن اینکه آیا معنی مستقلی دارند یا نه، سرهم نوشته شوند. دلیل این نظریه اهمیت دادن به کلمات مستقلی است که از ترکیب کلمات دیگر با معنای جدید به وجود می‌آیند.
بدیهی است مجال بحث و بررسی در مورد جزئیات این دو نظریه در این مقوله وجود ندارد لذا به صورت کاملاً اختصاری این موضوع را ادامه می‌دهیم. لیکن ابتدا لازم است با کلمات مستقل و ناقص آشنا شویم:

الف) کلمه‌ی مستقل: کلمه‌ای است که خود به تنهایی و بدون کمک کلمه‌ای دیگر معنی کامل و مختص به خود داشته باشد. این کلمات در واقع یکی از انواع اسم، ضمیر، فعل، صفت، قید، مصدر یا شماره می‌باشند. مانند: دار ، ئێمه ، خانوو ، سێبه‌ر

ب) کلمه‌ی ناقص: کلمه‌ای است که به تنهایی معنی کاملی ندارد و به کمک کلمات دیگر در جمله ادا می‌شود. از انواع آن می‌توان به حروف اضافه، حروف عطف، ادوات الحاقی، حروف ندا و نشانه اشاره نمود. مانند: له ، و ، ین ، ئه‌ی

حال در یک اصل کلی می‌پذیریم که بهتر است که در ترکیب کلمات، اگر معنی جدید ایجاد شود، آن‌ها سرهم نوشته شوند. مانند:

کار + خانه = کارخانه

خه‌م + ین = خه‌مین

ئایش + یلێ = ئایشیلێ

باخ + ه‌وان = باخه‌وان

البته در بعضی جاها ممکن است جهت سهولت خواندن یک حرف در بین دو کلمه حذف گردد مانند:

ده‌ست + کرد = ده‌سکرد

ده‌ست + پێک = ده‌سپێک

در ضمن برای سرهم یا جدا نویسی کلمات باید موارد زیر را مد نظر قرار داد:

1. غیر از فعل‌های مرکب، همه‌ی فعل‌های دیگر به صورت جدا نوشته شوند. مانند:

کاوه له مامه‌ندی دا، یعنی کاوه مامند را زد.

خانووه‌که‌م فرۆشت، یعنی خانه‌ام را فروختم.

2. کلمات مرکبی که از دو جزء مستقل معنی‌دار به وجود می‌آیند و پس از ترکیب معنی تازه‌ای به خود می‌گیرند، سرهم نوشته می‌شوند. مانند:

خۆ + شاردنه‌وه = خۆشاردنه‌وه

چاو + پێ + که‌وتن = چاوپێکه‌وتن

3. ادوات الحاقی به صورت‌های پیشوند، میاندوند و پسوند به کلمه می‌چسبند. مانند:

4. صفت تفضیلی به اسم می‌چسبد. مانند:

توجه: اگر «تر» به معنی «دیگر» باشد، جداگانه ولی نزدیک کلمه‌ی ماقبل خود نوشته می‌شود. مانند:

5. در مورد حرف عطف «و» اگر باعث ارتباط بین کلمات یا عبارات شود به کلمه‌ی ماقبل خود نمی‌چسبد. مانند:

ولی اگر «و» طوری در بین دو کلمه قرارگیرد که کلمه‌ی مرکب نو با معنی جدیدی ایجاد شود، دو کلمه و «و» بین آن‌ها سرهم نوشته می‌شوند. مانند:

6. حرف «ی» اضافه همواره به کلمه‌ی ماقبل خود می‌چسبد، مگر آنکه کلمه‌ی اصلی خود، به «یی» منتهی شده‌باشد که در این صورت برای رعایت زیبایی نوشتار، «ی» اضافه، جداگانه و درکنار کلمه‌ی ماقبل خود نوشته می‌شود. مانند:

 - علامت‌های نوشتن

علامت‌گذاری در نوشتار هر زبانی لازم بوده و علاوه بر زیبا نمودن نوشته، حدود جمله و لحن و آهنگ جملات را با مفهومی که قرار است برساند، تطبیق می‌دهد. نشانه‌های مورد استفاده در زبان کوردی به قرار زیر است:

خاڵ « . » (نقطه)

در انتهای بعضی از جمله‌ها قرار می‌گیرد و به معنی اتمام موضوع جمله می‌باشد. همچنین در انتهای جمله‌ی خبری قرار می‌گیرد و یک جمله‌ی خبری را از جمله‌ی دیگر جدا می‌کند. مانند:

سروشتی کوردستان نمونه‌ی به‌هه‌شتی خوایه.

کۆما « ، » (ویرگول)

برای مکث کوتاه در جمله مورد استفاده قرار می‌گیرد. جهت جدا کردن جمله‌ی ساده در داخل جمله‌ی مرکب و یا برای جدا کردن کلمات شمرده شده در یک جمله به کار می‌رود. مانند:

شه‌مزین کاتێک چاوی به هاوڕێ که‌وت، ده‌ستی به پێکه‌نین کرد.

رێوی بۆ دیتنی مریشک، که‌روێشک، مشک و سمۆره به‌ره‌و مه‌زرا وه‌ڕێکه‌وت.



کۆمای خاڵدار « ؛ » (نقطه ویرگول)

برای توقف بین دو جمله‌ی پاراگراف که معنی آن‌ها به هم وابسته‌است، به کار می‌رود. میزان مکث کمی بیشتر از ویرگول است. مانند:

دوای ئه‌وه‌ی که گه‌ڕانه‌وه، کاڵێ و سیروان ده‌ستیان کرد به ژیانی هاوبه‌ش؛ ژیانێک به ئه‌وین و خۆشه‌ویستیی‌ی ته‌واو.



نیشانه‌‌ی سه‌رسوڕمان « ! » (علامت تعجب)

در پایان جملات برای اعلام حالات تعجب، عاطفی، ندا، تاکید، تحسین، تاسف، استهزاء و ... گذاشته می‌شود. مانند:

منداڵێکی چه‌ند وریایه! په‌شێو دا وه‌ره!

گاهی برای نشان دادن تعجب بیشتر از دو یا چند علامت تعجب پشت سر هم (!!!) استفاده می‌شود.



نیشانه‌ی پرسیار « ؟ » (علامت سئوال)

در انتهای جملات پرسشی قرار می‌گیرد. مانند:

بۆ نه‌هاتی؟ باوکت چۆنه؟



جووت‌خاڵ « : » (دو نقطه)

برای مشخص کردن نقل قول مستقیم در جمله به کار می‌رود. همچنین در انتهای جمله‌ای می‌آید که جمله‌ی بعدی را شرح می‌دهد و یا علل جمله‌ی ماقبل خود را بیان می‌نماید. مانند:

هه‌ر ده‌ڕۆی و وه‌دوات ده‌که‌وێ: سێبه‌ر



که‌وان « () » (پرانتز)

برای گذاشتن مترادف کلمه یا جمله در کنار آن به کار می‌رود. همچنین برای بیان مقصود قسمتی از جمله و یا کلمه‌ای که با آن جمله ارتباط دارد، از پرانتز استفاده می‌شود. گاهی شرح اضافی یا اعداد مربوط به قسمتی از جمله را در داخل پرانتز می‌نویسند. مانند:

ئاوه‌کانی ناوچه‌ی پیرانشار کۆ ده‌بنه‌وه و چۆمی زێی بچوک (له چۆمه ناوداره‌کانی کوردستان) سازده‌که‌ن.



جووت که‌وان « (()) یا "" » (گیومه یا نقل قول)

برای مشخص نمودن اسم خاص یا کلمه‌ی مهم در جمله و نیز بیان جمله‌ی مستقیم شخصی و یا آوردن عبارتی به عنوان گواه مطلبی از یک مرجع مورد استفاده قرار می‌گیرد. مانند:

مشک کوتی: "ئێوه هیچتان ئاواڵی من نین."



چفته «‍‌‍‌ [] » (کروشه)

برای شرح موضوعی یا باز کردن بیشتر مفهوم در داخل جمله به کار می‌رود. همچنین در حاشیه نویسی برای بیان مطلبی از نویسنده در ضمن نقل قول دیگری یا یادآوری قسمتی که در جمله حذف شده، کاربرد دارد. مانند:

شاهۆ به نێرگزی ] که خه‌ریک بوو جله شۆراوه‌کانی هه‌ڵده‌خست[ کوت: "به‌جێم نه‌هێڵی!"



ته‌قه‌ڵ « - » (تیره یا خط فاصله)

برای جدا کردن جمله‌هایی به کار می‌رود که از نظر ساختاری خصوصیات مستقل دارند و گاهی به صورت جمله‌ی معترضه نمایان می‌شوند. همچنین برای نشان دادن حدفاصل بین اعداد به کار می‌رود. گاهی نیز برای پیوند دو بخش جداشده‌ی یک کلمه به دلیل قرار گرفتن در انتهای سطر به کاربر می‌رود. مانند:

هێمن (1299-1365) شاعیرێکی گه‌وره‌ی کورده.

له‌و به‌شه‌دا –که وه‌رگێڕاوی کتێبێکی ئینگلیسییه- باسی مێژووی کورد ده‌که‌ین.



کۆمه‌ڵه خاڵ « ... » (نقاط تعلیق)

اگر به هر دلیی موضوع در جمله‌ای به صورت ناقص بماند و جمله به صورت کامل نوشته نشود از این نشانه استفاده می‌شود. همچنین اگر یک یا چند کلمه در جمله‌ای حذف شود و در معنی جمله تاثیری نداشته باشد، از این علامت استفاده می‌کنند و معمولاً در انتهای جمله ادامه‌ی موضوع را می‌رساند. مانند:

پاڵه‌وانان که به فه‌رمانی پاشا خۆیان بۆ رکابه‌ری ئاماده‌کردبوو، به‌ره‌و گۆڕه‌پانی ناو شار وه‌ڕێکه‌وتن... پاشا به قامکی ئاماژه‌ی کرد تا ده‌ست پێبکه‌ن.