الفبای زبان کردی

الفبای زبان کردی از 29 حرف بی­صدا (صامت) و 8 حرف صدادار (مصوت) تشکیل شده است که با کنار هم قرار گرفتن این دو مجموعه حروف، کلمات به وجود می­آیند. یادگیری زبان کردی مستلزم آشنایی و تسلط بر این دو دسته از حروف است.

الف) حروف بی­صدا

ئـ ، ب ، پ ، ت ، ج ، چ ، ح ، خ ، د ، ر ، ڕ ، ز ، ژ ، س ، ش ، ع ، غ ، ف ، ڤ ، ق ، ک ، گ ، ل ، ڵ ، م ، ن ، و ، هـ ، ی

با مقایسه‌ی حروف بی­صدا در زبان کردی با زبان فارسی متوجه می­شویم که:

1- از حروفی که تلفظ یکسان ولی نوشتار متفاوت دارند، تنها یکی در زبان کردی موجود است برای مثال در الفبای زبان کردی به‌ جای حروف ‹ت› و ‹ط› تنها حرف ‹ت› و به جای حروف ‹ث› ، ‹س› و ‹ص› تنها حرف ‹س› و به جای حروف ‹ذ› ، ‹ز› ، ‹ض› و ‹ظ› تنها حرف ‹ز› وجود دارد.

2- در الفبای زبان کردی حروف ‹ئـ› ، ‹ڕ› ، ‹ڤ› و ‹ڵ› هست که در الفبای فارسی معادل آن­ها وجود ندارد.

ب) حروف صدادار

ا ، ه ، وو ، ۆ ، ی ، ێ ، بزرۆکه

این حروف هیچ­گاه در ابتدای کلمه قرار نمی­گیرند. معمولاً برای تشخیص حروف صدادار در یک کلمه، آن را به بخش­های (هجاها) کوچکتر تقسیم می­کنند به گونه‌ای که هر بخش شامل یک یا تعدادی حرف بی­صدا و تنها یک حرف صدادار می­باشد. مثال برای کلمات یک بخشی، دو بخشی و سه بخشی:

 

 حروف صدادار ‹ا› و ‹ی› در زبان کردی و فارسی به یک شکل نوشته می­شوند و نوع تلفظ آن­ها نیز یکسان می­باشد. برای مثال:

حرف ‹ی› در زبان کردی همچون زبان فارسی از دو نوع صدادار و بی صدا می­باشد که هر دو یکسان نوشته می­شوند ولی با توجه به محل قرار گیری در کلمه، مصوت یا صامت می­شوند. البته حرف ‹ی› صدادار هیچگاه در اول کلمه یا در اول بخش یک کلمه قرار نمی­گیرد و چنانچه در ابتدای کلمه یا اول بخشی از کلمه بیاید، حتماً بی­صدا خواهد بود. برای مثال به مقایسه‌ی حرف ‹ی› در کلمات زیر توجه نمایید:

حرف صدادار ‹و› در زبان کردی تلفظی بین ‹ضمه› و ‹واو› کشیده دارد و این نوع تلفظ در زبان فارسی متداول نیست. برای نمونه:

کورد ، گورگ ، دوند ، جودا

حرف ‹و› نیز همانند ‹ی› از دو نوع صدادار و بی­صدا وجود دارد که از نظر نوشتن یکسانند. برای شناختن نوع صدادار یا بی­صدای حرف ‹و› می­بایست تمرین بیشتری نمود. به مثال­های زیر توجه نمایید:

تلفظ حرف صدادار ‹وو› همانند حرف ‹و› صدادار فارسی می­باشد و به صورت کشیده تلفظ می­گردد. به کلمات زیر توجه نمایید:

 - حرف صدادار ‹ه› در واقع از لحاظ تلفظ معادل علامت فتحه (ــَـ) در زبان فارسی است و تنها شکل ظاهری آن­ها باهم فرق دارد به صورتی که در فارسی همانند زبان عربی جزو اعراب (حرکت) بوده ولی در زبان کردی به صورت یک حرف ‹ه› یا ‹ـه› در آخر بخشی از کلمه یا انتهای آن قرار می­گیرد. به نمونه‌های زیر دقت کنید:

حرف صدادار ‹ێ› از لحاظ تلفظ معادل علامت کسره (ــِـ) در زبان فارسی است و تنها شکل ظاهری آن­ها باهم فرق دارد به صورتی که در فارسی همانند زبان عربی جزو اعراب (حرکت) بوده ولی در زبان کردی به صورت یک حرف ‹ێ› یا ‹ێـ› در کلمه قرار می­گیرد. البته در زبان فارسی در بعضی کلمات این علامت کسره به صورت ‹ه› یا ‹ـه› نوشته می­شود ولی به همان شیوه‌ی کسره تلفظ می­گردد. به نمونه‌های زیر دقت کنید:

حرف صدادار ‹ۆ› در حقیقت از لحاظ تلفظ معادل علامت ضمّه (ــُـ) در زبان فارسی است و تنها شکل ظاهری آن­ها باهم فرق دارد به صورتی که در فارسی همانند زبان عربی جزو اعراب (حرکت) بوده ولی در زبان کردی به صورت یک حرف ‹ۆ› در کلمه قرار می­گیرد. البته ناگفته نماند که در زبان فارسی در بعضی کلمات این علامت ضمه به صورت یک حرف ‹و› نیز نوشته می­شود ولی به همان شیوه‌ی ضمه تلفظ می­گردد. به نمونه‌های زیر دقت کنید:

هشتمین و آخرین حرف صدادار زبان کردی که در قسمت الفبا به آن اشاره گردید ‹بزرۆکه› یا ‹کورته‌بزوێن› است که در واقع علامت یا حرفی برای آن وجود ندارد تا در کلمه قرار گیرد و تنها در مواقع لازم صدای خود را ظاهر می­سازد. در زبان کردی با حروف لاتین، حرف ‹i› برای این منظور در نظر گرفته شده است. این حرف در فارسی معادل ندارد ولی در زبان­های دیگر همچون ترکی و انگلیسی نیز تلفظ آن موجود است. در زبان عربی آن را کسره‌ی مختلسه یا ناپیدا می­خوانند. تلفظ این حرف کوتاه­تر از کسره (ێ) بوده و به سکون نزدیک است. فارسی زبانان به علت عدم وجود این علامت در زبان فارسی، هنگام تلفظ کلمات کردی یا انگلیسی از ‹کسره› یا ‹ایـ› استفاده می­نمایند. برای نمونه به تلفظ کلمات انگلیسی و کردی زیر در زبان فارسی دقت نمایید:


هرگاه در ابتدای کلمه دو حرف بی­صدا به دنبال هم بیایند، آوردن ‹بزرۆکه› در میان آن­ها الزامی خواهد بود. اگر در آخر کلمه دو حرف بی­صدا به دنبال هم بیایند، آمدن ‹بزرۆکه› در میان آن­ها بستگی به نحوی تلفظ آن کلمه دارد. اگر در وسط کلمه دو حرف بی­صدا پشت سر هم بیایند به طوری­که هر حرف به یک بخش جداگانه از کلمه متعلق باشند، بین آن­ها ‹بزرۆکه› نمی­آید. در زیر تعدادی کلمه که دارای ‹بزرۆکه› هستند آورده شده و حروفی که ‹بزرۆکه› روی آن­ها اثرگذار بوده، با رنگی دیگر مشخص شده‌اند:

آموزش زبان کردی (قسمت پنجم)


 

- در قسمت‌های گذشته با حروف بی‌صدا و صدادار در زبان کوردی آشنا شدیم. گفتیم که تعداد حروف بی‌صدا 29 حرف و حروف صدادار 8 حرف هستند. حروف بی‌صدا به کمک حروف صدادار تلفظ می‌شوند و از روی تعداد حروف صدادار در هر کلمه، تعداد بخش‌های آن کلمه نیز به دست می‌آید. در زبان‌های مختلف دنیا گاهی به طور استثنا دو یا چند حرف صدادار بدون فاصله به دنبال یکدیگر در یک بخش می‌آیند که تلفظ به خصوصی را پدید می‌آورند و آن را صدادار مرکب یا «Diphthong» می‌گویند.

در اینجا تلفظ دو حرف «وێ» به دنبال هم و یا دو حرف «وی» پشت سر هم را در کلمات بررسی می‌کنیم:

کلماتی نظیر کوێر ، شوێن ، خوێن و هه‌نگوین را در نظر بگیرید. در رابطه با ترکیب این حروف و تلفظ آن‌ها در کلمه، دو نظر عمده نزد اساتید وجود دارد که در تجزیه حرف به حرف کلمه‌ی «خوێن» هر یک را بیان می‌کنیم:

نظر اول این است که واقعاً این دو حرف هر دو صدادار هستند و ترکیب آن‌ها به صورت «و+ێ» است:

نظر دوم بدین صورت است که در این کلمات حروف صدادار مرکب وجود ندارد و تلفظ به خصوص حرف‌های «وێ» و «وی» در این کلمات تحت تاثیر حروف ماقبل آن‌ها می‌باشد:

یعنی در کلمه فوق بزرۆکه به عنوان یک حرف صدادار کوتاه باعث ایجاد تغییر آوایی در تلفظ گردیده است.

در کلمات ذکر شده‌ی دیگر نیز وضع به همین منوال می‌باشد.